Op weg naar een erkenning van de fanfarecultuur

ContactInformatie: 
tine@vlamo.be

Op zaterdag 14 december waren we te gast bij CEMPER in Mechelen voor de eerste bijeenkomst van onze werkgroep die zich zal ontfermen over de fanfarecultuur. VLAMO bereidt samen met CEMPER (Centrum voor Muziek- en Podiumerfgoed) een aanvraag voor om de fanfarecultuur te laten erkennen op de Inventaris Vlaanderen van het Immaterieel Cultureel Erfgoed. Met dit traject wil VLAMO inspelen op de noden van fanfares om hun orkestvorm, muziek, unieke sound en de cultuur die er rond hangt een toekomst te geven. Het werd een boeiende voormiddag in het gezelschap van mensen met een groot hart voor de fanfare. Goed begonnen is half gewonnen!
 

Immaterieel cultureel erfgoed

Immaterieel erfgoed is levend erfgoed en dus onlosmakelijk verbonden aan de mensen of groepen van mensen die het beleven. De erfgoedgemeenschap staat dan ook centraal in ons traject: mensen die bij de fanfarecultuur betrokken zijn — van muzikanten, bestuursleden en dirigenten tot hun publiek en entourage — worden doorheen het traject aangemoedigd om mee te denken en werken. Doordat de erfgoedgemeenschap betrokken wordt bij de aanvraag en mee nadenkt over acties die de fanfarecultuur een mooie toekomst kunnen bieden, kunnen deze acties het best inspelen op de uitdagingen en noden die zij zelf ervaren. Om dit te realiseren, werken VLAMO en CEMPER onder andere met een enquête, provinciale gesprekken en een werkgroep die het dossier en de acties verder zal uitwerken. 
 

De enquête

VLAMO lanceerde net voor de zomer van 2019 een enquête over de fanfarecultuur in Vlaanderen en Brussel, die CEMPER i.s.m. VLAMO opstelde. De enquête stond open voor iedereen die op een of andere manier met fanfares in aanraking komt (muzikant, dirigent, bestuurslid, publiek, entourage) en ontving 306 unieke antwoorden. Het doel van deze enquête was om de fanfarecultuur anno 2019 in kaart te brengen, om te weten te komen wat er leeft, wat er goed gaat en wat er minder goed gaat, zowel intern als extern. Er werd ook gepolst naar acties die een antwoord kunnen bieden op de uitdagingen rond het voortbestaan van de fanfarecultuur, en er werd gevraagd naar prioriteiten voor de toekomst. We vroegen naar waar er de komende jaren op ingezet moet worden en naar mogelijke tips om dit te doen. 
CEMPER verwerkte de resultaten tot een 120 pagina’s tellend rapport. We delen alvast enkele conclusies waarmee we de komende maanden verder aan de slag gaan.

De ‘fanfarecultuur’: wat is dat?

Koperblazers, saxofoons, slagwerk, vriendschap, gezelligheid, sociaal contact, aanwezigheid in de gemeente, tradities, … Ik kan denk ik eindeloos verdergaan.(deelnemer enquête)
Wat verstaan de deelnemers onder het begrip ‘fanfare’? Bijna de helft beschreef hier de typische fanfarebezetting: koperblazers waaronder veel bugels, saxofoons en slagwerk. Voor 121 deelnemers lag de kern van de fanfarecultuur bij het sociale aspect. Het verenigingsleven, het plezier en samen musiceren, maken van fanfares hechte vriendengroepen. Tenslotte benadrukten 37 deelnemers het lokale belang van fanfares. Ze zijn onlosmakelijk verbonden met het lokale (dorps)leven en dragen bij aan de cultuur van de lokale gemeenschap.
Het sociale en lokale aspect spelen wellicht ook mee bij andere orkestvormen in de hafabra-wereld. Wat een fanfare onderscheidt van bijvoorbeeld een harmonie of brassband is dus de bezetting. Juist dat staat momenteel onder druk. Jongeren kiezen steeds minder voor koperblazers waardoor fanfares soms onvoldoende muzikanten hebben. Fanfare-instrumenten opnieuw promoten is alvast één werkpunt voor de toekomst.

‘Oubollige hoempapa?’

Een tweede werkpunt betreft het imago van de fanfarecultuur. De enquête bestond uit een waarderingsonderdeel, verzorgd door Werkplaats Immaterieel Erfgoed. Hierin vroegen we naar de waarden en betekenis van de fanfarecultuur. De deelnemers vonden dat buitenstaanders een eerder negatief beeld hebben van fanfares. De uitspraken ‘oubollig’, ‘hoempapa’ en ‘geen klank zonder drank’ werden herhaaldelijk aangehaald.
Toch weerspiegelt dit beeld de realiteit niet. Tijdens een vraag naar verandering binnen de fanfarecultuur, bleek dat die steeds evolueert, vooral op vlak van repertoire en speelniveau. Fanfares zoeken steeds naar nieuwe stukken die zowel het publiek als de muzikanten aanspreken. Het muzikale en technische niveau gaat er steeds op vooruit door de sterker opgeleide muzikanten en dirigenten. Dit nieuwe, kwaliteitsvolle imago van de fanfarecultuur, willen ze naar buiten toe uitstralen.
 

Pro erkenning

Verder bleek uit de enquête dat een grote meerderheid pro een erkenning is: 250 deelnemers (81,1%) antwoordden hier ‘ja’ op. Een bevestiging dat we hier dus zeker voor zullen gaan! Bij de deelnemers waren er echter nog enkele onduidelijkheden over wat dit allemaal inhoudt en zou betekenen. 
Daarom organiseerden VLAMO en CEMPER in oktober 2019 rondetafelgesprekken in alle Vlaamse provincies. Geïnteresseerde deelnemers kregen er informatie over immaterieel erfgoed en het beleid hierrond, de resultaten van de enquête werden in grote lijnen overlopen en we maakten de aanwezigen warm om zich te engageren voor de werkgroep.
 

Vervolg

Deze werkgroep zal op korte termijn toewerken naar de aanvraag voor de Inventaris, en zal zich op lange termijn inzetten voor de toekomst van de fanfarecultuur. Voor VLAMO is een erkenning immers geen eindpunt, maar net het begin van een langdurig engagement om de fanfarecultuur een levendige toekomst te geven, door in te spelen op de kansen en uitdagingen van dit erfgoed. Er is geen financiële steun verbonden aan deze erkenning, maar wel een symbolisch kapitaal: we zetten de fanfarecultuur in de kijker en we worden gestimuleerd om er samen blijvend zorg voor te dragen.